Menu Sluiten

Nieuw record: Oudste dier ter wereld is 507 jaar oud

In het najaar van 2006 ging een team onderzoekers op expeditie naar IJsland, waar ze iets ontdekten dat over de hele wereld de krantenkoppen haalde. De ontdekking kwam zelfs in het Guinness Book of World Records.

Een van de tweekleppige weekdieren Arctica islandica, ook bekend als oceaankaakluizen, die de onderzoekers van de IJslandse zeebodem haalden, bleek ongeveer 405 jaar oud te zijn, en daarmee ’s werelds oudste dier.

Nadat de onderzoekers het oude weekdier met verfijndere methoden van dichtbij hadden bekeken, ontdekten ze echter dat het dier in feite 100 jaar ouder is dan ze dachten. Volgens de nieuwe schatting is het weekdier in werkelijkheid 507 jaar oud:

“De eerste keer hadden we het mis en misschien waren we toen wat overhaast met het publiceren van onze bevindingen. Maar we zijn er absoluut zeker van dat we nu de juiste leeftijd hebben,” vertelt oceaanwetenschapper Paul Butler, die onderzoek doet naar de A. islandica aan de Bangor Universiteit in Wales, aan ScienceNordic.

Een tijdgenoot van Columbus en Luther
Voor elk jaar van het leven van het zeepaardje ontstaat een nieuwe groeiring op zijn schelp. In jaren met veel voedsel is de groeiring meestal breed, terwijl een smalle ring wijst op een jaar met minder voedsel. (Foto: Bert Aggenbach, NIOZ)

Elk levensjaar van de kwartelkoning ontstaat er een nieuwe groeiring op zijn schelp. In jaren met veel voedsel is de groeiring meestal breed, terwijl een smalle ring duidt op een jaar met minder voedsel. (Foto: Bert Aggenbach, NIOZ)

De ‘nieuwe’ leeftijd betekent dat het weekdier in 1499 is geboren – slechts een paar jaar nadat Columbus voor het eerst Amerika bezocht, en meer dan tien jaar voor de reformatie van de katholieke kerk door Maarten Luther.

Aan het 507 jaar lange leven van het weekdier kwam in 2006 een abrupt einde toen de Britse onderzoekers – zich niet bewust van de indrukwekkende leeftijd van het dier – het weekdier aan boord van het schip invroren.

Na zijn dood kreeg het weekdier de naam Ming – naar de Chinese Ming-dynastie, die aan de macht was toen het dier werd geboren.

Hoewel Ming een volle eeuw ouder bleek dan eerst werd gedacht, is de naam nog steeds relevant, aangezien de Ming-dynastie bijna 300 jaar (1368-1644) heeft geduurd.

Kregen ze de leeftijd deze keer goed?
De groeiringen op de oceanische kwartel zijn zowel aan de buitenkant als aan de buitenkant van de schelp zichtbaar. De scharnierbanden die de twee schelpen verbinden worden over het algemeen beschouwd als de beste plaats om groeiringen te tellen. Precies om die reden kozen de Britse onderzoekers er aanvankelijk voor de groeiringen van Ming aan de binnenzijde van de scharnierligamenten te tellen. Deze foto toont de groeiringen aan de binnenkant van de schelp, die de basis vormden voor de nieuwe, nauwkeurigere, schatting. (Foto: Rob Witbaard)

De groeiringen op de oceaankweepeer zijn zowel aan de buitenkant als aan de buitenzijde van de schelp zichtbaar. De scharnierbanden die de twee schelpen verbinden worden over het algemeen beschouwd als de beste plaats om groeiringen te tellen. Precies om die reden kozen de Britse onderzoekers er aanvankelijk voor de groeiringen van Ming aan de binnenzijde van de scharnierligamenten te tellen. Deze foto toont de groeiringen aan de binnenkant van de schelp, die de basis vormden voor de nieuwe, nauwkeurigere, schatting. (Foto: Rob Witbaard)

Hoe kunnen we er nu zeker van zijn dat de Britse onderzoekers Ming’s leeftijd dit keer wel goed hebben bepaald?

Volgens een van ’s werelds meest vooraanstaande weekdieronderzoekers is men het er in onderzoekskringen algemeen over eens dat 507 jaar de juiste leeftijd van Ming is:

“De leeftijd is bevestigd met een verscheidenheid aan methoden, waaronder geochemische methoden zoals de koolstof-14 methode. Ik heb er dus alle vertrouwen in dat ze nu de juiste leeftijd hebben vastgesteld. Als er al een fout in zit, kan het maar één of twee jaar zijn,” zegt marien bioloog Rob Witbaard van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee, die al meer dan 30 jaar onderzoek doet naar de A. islandica.

Witbaard was niet betrokken bij het onderzoek van Ming, maar hij heeft het nieuwe artikel wel gelezen.

We zaten er de eerste keer naast en misschien waren we toen wat overhaast met het publiceren van onze bevindingen. Maar we zijn er absoluut zeker van dat we nu de juiste leeftijd hebben.

Paul Butler

Vissen werden ooit geacht niet ouder te worden dan 100 jaar.

In de late jaren tachtig was Witbaard een van de wetenschappers die ontdekten dat de leeftijd van de A. islandica kan worden bepaald door groeiringen in de schelp te tellen.

“Toen ik in de jaren tachtig met mijn onderzoek begon, wisten wetenschappers nog niet dat de A. islandica ouder dan 100 jaar kon worden,” zegt hij.

“Ik had verschillende exemplaren in mijn collectie die meer dan 100 groeiringen hadden, maar ik vond het moeilijk om mensen ervan te overtuigen dat ze echt zo oud waren. Vandaag de dag zijn deze groeiringen echter een geaccepteerde manier geworden om de A. islandica te dateren.”

Waarom de aanvankelijke verkeerde datering?

De oceanische kwartel (Arctica islandica) komt oorspronkelijk uit de Noord-Atlantische Oceaan en wordt commercieel geoogst als voedselbron.

Vóór de ontdekking van Ming in 2006 was het oudst bekende weekdierenexemplaar volgens het Guinness Book of World Records een 220 jaar oude oceaanquahog, die in 1982 in Amerikaanse wateren werd gevangen.

Het officieuze record was echter in handen van een 374 jaar oud A. islandica-exemplaar dat in de buurt van IJsland werd gevonden.

De groeiringen op de A. islandica zijn zowel aan de buitenzijde als aan de buitenkant van de schelp zichtbaar. De scharnierbanden die de twee schelpen verbinden, worden over het algemeen beschouwd als de beste plaats om de groeiringen te tellen.

“Aan de buitenkant is de schelp van het weekdier gebogen, en dat maakt het moeilijk om de juiste hoek te krijgen voor het meten en tellen van de groeiringen,” zegt Butler. “De groeiringen zijn ook beter beschermd binnen de scharnierbanden.”

En juist daarom kozen hij en zijn collega’s er aanvankelijk voor om Ming’s groeiringen binnen de scharnierbanden te tellen.

Het probleem daarbij was echter dat Ming zo oud was dat de groeiringen te zeer samengedrukt waren geraakt – de meer dan 500 ringen zaten opeengepakt in een piepklein scharnierbandgebied van slechts enkele millimeters.

Unieke patronen in groeiringen

Werelds oudste dier werd gedood

Toen de onderzoekers van de Bangor University Ming vingen, bevroren ze het dier. Helaas werd daarmee het oudste dier dat de wetenschap kent gedood.

“Nadat het verhaal in de media was gekomen, werden we benaderd door mensen die boos waren dat het zeequahog was gedood. Maar we hadden geen idee dat het dier zo oud was voordat het te laat was,” zegt Paul Butler.

“Ik denk ook dat het de moeite waard is om in gedachten te houden dat we in totaal 200 oceanische quahogs hebben gevangen tijdens onze IJsland-expeditie. Elk jaar worden duizenden oceanische kluifjes commercieel gevangen, dus het is zeer waarschijnlijk dat sommige vissers kluifjes hebben gevangen die even oud of zelfs ouder zijn dan het exemplaar dat wij vingen.”

Toen de onderzoekers Ming opnieuw gingen dateren, besloten ze daarom te kijken naar de groeiringen aan de buitenkant van de schelp, omdat die over een veel breder oppervlak waren verspreid en dus gemakkelijker te zien waren.

En hier merkten ze opeens veel meer groeiringen op.

Om extra zeker te zijn, begonnen de Britse onderzoekers Ming te vergelijken met andere oude exemplaren van de A. islandica.

Volgens Butler worden verschillende tijdsperioden weergegeven als unieke patronen in de groeiringen van de A. islandica – patronen die vrijwel identiek zijn bij alle exemplaren die in dezelfde tijd in hetzelfde gebied hebben geleefd.

“Op deze manier kunnen we metingen van andere schelpen gebruiken om vast te stellen dat we daadwerkelijk op de juiste leeftijd zijn uitgekomen. De zeequahog-specimens die we ter vergelijking gebruikten, waren natuurlijk niet zo oud als Ming, maar ze hebben in verschillende perioden van Ming’s leven geleefd. Zo kunnen de patronen in hun groeiringen helpen de leeftijd te verifiëren.”

Ming geeft inzicht in klimaatveranderingen

“Alleen al het feit dat we een dier in handen hebben gekregen dat 507 jaar oud is, is ongelooflijk fascinerend, maar het echt opwindende is natuurlijk alles wat we kunnen leren van het bestuderen van het weekdier,” zegt het hoofd van het AMS 14C Dating Centre aan de Universiteit van Aarhus, Denemarken, universitair hoofddocent Jan Heinemeier, die heeft geholpen bij de nieuwe datering van Ming.

Het patroon in de groeiringen van Ming geeft wetenschappers niet alleen een nauwkeurige leeftijd van het dier; de A. islandica kan ook een uniek inzicht geven in de klimaatomstandigheden in het verleden.

Door de verschillende zuurstofisotopen in de groeiringen te onderzoeken, kunnen wetenschappers de zeetemperatuur bepalen op het moment dat de schelp ontstond.

“De A. islandica geeft ons een jaar-voor-jaar tijdlijn van de oceaantemperatuur. Ik vind dat ongelooflijk fascinerend,” zegt Butler.

Rob Witbaard is het ermee eens dat oude oceaan-keelhoorns zoals Ming een uniek instrument zijn om licht te werpen op klimaatverandering in het verleden:

“Er zijn een aantal methoden om het klimaat op het land in het verleden in kaart te brengen, maar voor het zeemilieu hebben we maar een paar zeer beperkte gegevens. De A. islandica kan helpen deze leemte in onze kennis op te vullen en ons een zeer nauwkeurig beeld te geven van het klimaat in het verleden,” zegt hij.

“Dit is belangrijk voor ons begrip van de mate waarin veranderingen in de oceanen het klimaat op het land beïnvloeden. En het echt verbazingwekkende is dat het patroon in de groeiringen van de oceanische quahog daadwerkelijk terugkeert in boomringen.”

Wat is het geheim van Ming’s lange levensduur?

De ontdekking van Ming in 2006 heeft veel onderzoekers geïnspireerd om te proberen het geheim achter zijn indrukwekkende leeftijd te achterhalen.

Een vooraanstaand onderzoeker op dit gebied is de Duitse dierfysiologe en zeebiologe Doris Abele. Zij gelooft dat het vermogen van het zeepaardje om eeuwen te leven vooral te danken is aan een traag metabolisme. Het dier leeft zijn leven als het ware in slow motion:

“De A. islandica heeft een zeer laag zuurstofverbruik. Wanneer een dier zo’n trage stofwisseling heeft, betekent dat normaal gesproken ook dat het een zeer lange levensduur heeft. Maar ik geloof ook dat een deel van de reden voor zijn lange levensduur in zijn genen ligt,” zegt Abele, die aan het hoofd staat van een onderzoeksgroep voor stressfysiologie en veroudering in mariene ectothermen aan het Alfred Wegener Instituut in Duitsland.

Ming is misschien niet eens ’s werelds oudste

Hoewel het laatste onderzoek heeft vastgesteld dat Ming 100 jaar ouder is dan oorspronkelijk werd gedacht, is het nog steeds niet zeker dat Ming de rechtmatige eigenaar is van de titel van ’s werelds oudste dier.

Als de wereld van primitieve organismen moet worden gerekend tot wat wij ‘het dierenrijk’ noemen, dan behoort tot de zogenaamde primitieve metazoötische organismen – een verzamelnaam voor sponsachtige dieren, cnidaria en wormen – een soort die Ming duizenden jaren verslaat.

De glasspons (Hexactinellida) zou een leeftijd van 15.000 jaar bereiken, en sommige onderzoekers menen zelfs exemplaren te hebben gevonden met leeftijden tot 23.000 jaar.

Opmerking van de redacteur: dit artikel is 29 november bijgewerkt nadat Paul Butler erop had gewezen dat hij bij de eerste lezing van dit artikel de volgende fout niet had opgemerkt: Ming stierf niet, zoals aanvankelijk gemeld, als gevolg van het openen van zijn schild door de onderzoekers. Het dier stierf toen het aan boord van het schip werd ingevroren. De schelpen werden pas veel later van elkaar gescheiden.

Lees de Deense versie van dit artikel op videnskab.dk

Vertaald door: Dann Vinther

Wetenschappelijke links
  • ‘Variability of marine climate on the North Icelandic Shelf in a 1357-year proxy archive based on growth increments in the bivalve Arctica islandica,’ Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology, v. 373, 2013, doi: http://dx.doi.org/10.1016/j.palaeo
  • Paul Butler’s profile
  • Rob Witbaard’s profile
  • Jan Heinemeier’s profile
  • The AMS 14C Dating Centre at Aarhus University
Related content

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *