Menu Zamknij

Wilkołak

Niemiecki drzeworyt wilkołaka z 1722 roku

Wilkołak (znany również jako likantrop lub wilkołak) w folklorze to osoba, która zmienia się w Szarego Wilka lub stworzenie podobne do wilka, albo celowo, za pomocą magii, albo po nałożeniu klątwy, często w czasie pełni księżyca. Zważywszy, że stanowiły one zagrożenie dla ludzi, opowieści często skupiały się na metodach ujawniania wilkołaków, chronienia się przed nimi i zabijania ich.

We współczesnych czasach wilkołak jest bohaterem horrorów i gier fabularnych, fenomen wilkołaka można prześledzić aż do zmiennokształtnych praktyk szamanów, którzy przemieniali się w zwierzęta, w tym wilki. Niektórzy sugerują, że choroby, takie jak wścieklizna i porfiria, które powodują objawy przypominające niektóre cechy wilków, a także powodują urojenia, mogą być źródłem opowieści o wilkołakach.

Wilkołaki mogą być postrzegane jako reprezentujące dwoistość człowieka jako istoty zarówno zwierzęcej, jak i duchowej. Zwierzęca natura jest zazwyczaj tłumiona, kontrolowana przez ludzki racjonalny umysł i normy społeczne, ale może zostać uwolniona, gdy księżyc przekształca się, jednocześnie przekształcając osobę. Ta ciemniejsza strona ludzkiej natury, niekontrolowanie agresywna i pozbawiona moralności, jest niestety rzeczywistością. Transformacja, na którą mamy nadzieję, nadchodzi jednak wraz ze światłem nowego „księżyca”, światłem prawdziwej miłości, która ujawni prawdziwą dobroć istot ludzkich.

Etymologia

Czy wiesz, że?
Zjawisko wilkołactwa można prześledzić aż do zmiennokształtnych praktyk szamanów, którzy przemieniali się w zwierzęta, w tym wilki

Zjawisko wilkołactwa można prześledzić aż do zmiennokształtnych praktyk szamanów, którzy przemieniali się w zwierzęta, w tym wilki

Termin wilkołak jest pochodzenia germańskiego. W języku dolnoniemieckim jest to werwulf, a we współczesnym języku niemieckim Werwolf. Pierwotne formy tego słowa miały bezpośredni wpływ na staroangielski werewulf i holenderski weerwolf.

Termin „likantropia”, oznaczający zdolność człowieka do transformacji w wilka lub uzyskania wilczych cech, jest połączeniem greckich korzeni lukos, oznaczającego wilka, i anthropos, oznaczającego człowieka.

Origin

Wypchany wilk szary na wystawie w Patuxent Wildlife Research Center.

Wierzenia w likantropię sięgają wczesnych społeczeństw plemiennych. Wierzono, że szamani i szamanki posiadają zdolność do zjednoczenia się z naturą do tego stopnia, że mogą przemieniać się w zwierzęta. Często były to zwierzęta drapieżne, takie jak lamparty, szakale, niedźwiedzie, kojoty i wilki. Wilki w szczególności miały znaczący związek z ludzkością – odkąd ludzie udomowili wilka i przekształcili go w dzisiejszego psa domowego, między gatunkami nawiązała się emocjonalna więź. Psy, a co za tym idzie ich wilczy przodkowie, są powszechnie uważane za pokrewne duchy, od wczesnych czasów, kiedy były wykorzystywane jako towarzysze polowań, aż po dzień dzisiejszy, kiedy wchodzą w interakcje z ludźmi na różne sposoby. Nie jest zatem zaskakujące, że to zwierzę, wyróżnione przez ludzi w pewnym momencie historii, zostanie wykorzystane w jednym z najbardziej popularnych i spójnych wierzeń ludowych.

Na przykład, mitologia Eskimosów zawiera Adlet (zwany również Erqigdlet), chimeryczne stworzenie, którego dolna część ciała przypomina psa, a górna człowieka.

Grawerunek zatytułowany Lycaon przemieniony w wilka

Najwcześniejsze relacje o wilkołakach pochodzą z Europy Wschodniej i obszaru śródziemnomorskiego. Grecki mit o Lycaonie opowiadał o jego przemianie w wilka w wyniku zjedzenia ludzkiego mięsa. Rzymski uczony Pliniusz Starszy, cytując Euanthesa, twierdził, że mężczyzna z rodziny Anthusa został wybrany w drodze losowania i przyprowadzony nad jezioro w Arkadii, gdzie zawiesił swoje ubranie na jesionie i przepłynął, co spowodowało jego przemianę w wilka, w której to postaci wędrował przez dziewięć lat. Pod warunkiem, że w ciągu dziewięciu lat nie zaatakuje żadnego człowieka, będzie mógł swobodnie przepłynąć z powrotem przez jezioro i powrócić do ludzkiej postaci.

Według ormiańskiej legendy istnieją kobiety, które w konsekwencji grzechów śmiertelnych zostają skazane na spędzenie siedmiu lat w wilczej postaci. W typowej relacji potępiona kobieta zostaje odwiedzona przez ducha noszącego wilczą skórę, który nakazuje jej ją nosić, a wkrótce potem nabiera ona przerażającego apetytu na ludzkie mięso. Pokonawszy swą lepszą naturę, wilczyca pożera każde ze swych własnych dzieci, następnie dzieci swych krewnych w kolejności pokrewieństwa, a na końcu dzieci obcych. Wędruje tylko nocą, a drzwi i zamki otwierają się na jej widok. Kiedy nadchodzi ranek, powraca do ludzkiej postaci i zdejmuje swoją wilczą skórę. Zazwyczaj mówi się, że przemiana jest mimowolna, ale istnieją alternatywne wersje zakładające dobrowolną metamorfozę, w których kobiety mogą przemieniać się do woli.

Wilkołaki w późniejszych tradycjach europejskich były często niewinnymi i bogobojnymi ludźmi cierpiącymi z powodu czarów innych, lub po prostu z powodu nieszczęśliwego losu, którzy jako wilki zachowywali się w prawdziwie wzruszający sposób, adorując i chroniąc swoich ludzkich dobroczyńców. W poemacie Marie de France Bisclaveret (1200) szlachcic Bisclavret, z nieopisanych powodów, musiał co tydzień przemieniać się w wilka. Kiedy jego zdradziecka żona ukradła mu ubranie potrzebne do przywrócenia ludzkiej postaci, uciekł z królewskiego polowania na wilki, błagając króla o litość, i towarzyszył mu potem. Jego zachowanie na dworze było o tyle łagodniejsze niż wtedy, gdy na dworze pojawiła się żona i jej nowy mąż, że jego nienawistny atak na tę parę został uznany za słuszny, a prawda wyszła na jaw.

Inne opowieści tego typu to Wilhelm i wilkołak (przetłumaczona z francuskiego na angielski, 1350), a także niemiecka bajka Märchen, w której kilku arystokratów tymczasowo przemienia się w bestie. Na przykład w Królewnie Śnieżce i Róży Czerwonej oswojony niedźwiedź jest w rzeczywistości zaczarowanym księciem, a w Złotym Ptaku gadający lis jest również człowiekiem. Moc przemieniania innych w dzikie bestie przypisywano nie tylko złośliwym czarownikom, ale także chrześcijańskim świętym: Tomasz z Akwinu uważał, że wszystkie anioły, także te, które upadły, posiadają zdolność manipulowania materią; św. Patryk miał podobno przemienić walijskiego króla Vereticusa w wilka; św. Natalis podobno przeklął znakomitą irlandzką rodzinę, której każdy z członków był skazany na bycie wilkiem przez siedem lat.

Wilkołak, autorstwa Lucasa Cranacha der Ältere, 1512.

W Europie Wschodniej, szczególnie wśród ludów słowiańskich, słowackich i romskich, idea wilkołaka rozwijała się niemal równolegle z ideą wampira. Wiara w likantropię była powszechna na tych terenach, podobnie jak wiara w złe duchy natury oraz chrześcijańskie wyobrażenia o demonach i diable. Podobnie jak w przypadku wampirów, ludzie byli zdolni do bycia owładniętymi przez takie duchy i byty, lub byli przeklęci za coś, co zrobili i przemieniali się w wilkołaki. To właśnie z tych wierzeń wywodzi się powszechna koncepcja wilkołaka.

Niektórzy współcześni badacze próbowali wykorzystać takie schorzenia jak wścieklizna, hipertrichoza (nadmierny porost włosów na całym ciele) czy porfiria (zaburzenie enzymatyczne z objawami obejmującymi halucynacje i paranoję) do wyjaśnienia wierzeń w wilkołaki. Wrodzona porfiria erytropoetyczna ma cechy kliniczne, które obejmują owłosione ręce i twarz, słabo gojącą się skórę, różowy mocz, czerwonawe zabarwienie zębów i nadwrażliwość na światło, co powoduje, że osoby cierpiące na nią wychodzą z domu tylko w nocy. Istnieje również rzadkie zaburzenie psychiczne zwane likantropią kliniczną, w którym dotknięta nim osoba ma urojone przekonanie, że jest lub zmieniła się w zwierzę, ale niekoniecznie w wilka lub wilkołaka. Supernaturalne mity o likantropii mogą pochodzić od ludzi opowiadających o swoich doświadczeniach, które mogą być zaklasyfikowane jako stan psychozy.

Werewolf Lore

Rysunek głowy wilkołaka.

Historyczne legendy opisują wiele różnych metod stawania się wilkołakiem, jedną z najprostszych jest zdjęcie ubrania i założenie pasa z wilczej skóry, prawdopodobnie jako substytut przyjęcia całej zwierzęcej skóry (co również jest często opisywane). W innych przypadkach ciało nacierane jest magiczną maścią. Picie wody z odcisku stopy danego zwierzęcia lub picie z pewnych zaczarowanych strumieni było również uważane za skuteczny sposób na osiągnięcie metamorfozy. Olaus Magnus mówi, że inflanckie wilkołaki były inicjowane przez opróżnienie kielicha specjalnie przygotowanego piwa i powtarzanie ustalonej formuły. Ralston w swoich Pieśniach ludu rosyjskiego podaje formę zaklęcia, która jest nadal znana w Rosji. Według rosyjskich podań, dziecko urodzone 24 grudnia będzie wilkołakiem. Folklor i literatura przedstawiają również wilkołaka zrodzonego z dwojga wilkołaczych rodziców.

Ciekawe jest rozróżnienie między wilkołakami dobrowolnymi i niedobrowolnymi. Ci pierwsi są zazwyczaj uważani za tych, którzy zawarli pakt, zwykle z diabłem, i przeobrażają się w wilkołaki w nocy, aby oddawać się złośliwym czynom. Z kolei wilkołaki dobrowolne są wilkołakami z powodu urodzenia lub stanu zdrowia. W niektórych kulturach osoby urodzone podczas nowiu księżyca lub cierpiące na epilepsję były uważane za prawdopodobnych wilkołaków. Średniowieczny kronikarz Gervase z Tilbury wiązał przemianę z pojawieniem się pełni księżyca, ale koncepcja ta była rzadko kojarzona z wilkołakiem, dopóki nie została podchwycona przez pisarzy fikcji.

Wilkołaki mają kilka opisanych słabości, z których najczęstszą jest niechęć do wilczej zmory (rośliny, która rzekomo wyrosła z chwastów podlewanych śliną Cerbera, gdy ten został wyprowadzony z Hadesu przez Heraklesa). Podobnie jak wampiry, wilkołaki zachowują awersję do religijnych artefaktów, takich jak krucyfiksy i woda święcona. Jedną z mniej znanych słabości jest srebro, gdyż wierzono, że wilkołak w ludzkiej postaci nie przemieni się, gdy nosi srebrny amulet. Efekt represji byłby wzmocniony, gdyby amulet był wypełniony wilczym biczem. Wierzono, że dźgnięcie wilkołaka srebrnym sztyletem przywracało mu ludzką postać. W kulturze popularnej wilkołak może zostać zabity, jeśli zostanie trafiony srebrną kulą, choć nie było to elementem ludowych legend. Ogólne przekonanie, że srebro może być użyte do obrony przed wilkołakiem pochodzi z opowieści Bestia z Gévaudan z lat 1764 – 1767. Magik o imieniu Jean Chastel pobłogosławił srebrną kulę, którą poważnie zranił wilkołaka. Należy zauważyć, że niektórzy badacze uważają, że „srebrna słabość” jest błędnym tłumaczeniem „posrebrzanego metalu”, który w rzeczywistości odnosi się do rtęci, której zastrzyk był uważany za śmiertelny dla wilkołaków (i oczywiście dla innych żywych istot). Jednakże, ponieważ srebro i naturalnie nocny wilk są związane z księżycem, „srebrna słabość” przetrwała.

Istniały różne metody usuwania wilkołaczej formy. Najprostszą z nich był akt zaklinacza (dokonywany na sobie lub na ofierze), inną zaś usunięcie zwierzęcego pasa lub skóry. Jako możliwe sposoby leczenia wymieniano także klęczenie w jednym miejscu przez sto lat, bycie obwinianym o bycie wilkołakiem, pozdrawianie znakiem krzyża lub zwracanie się trzykrotnie imieniem chrzcielnym, trzykrotne uderzenie nożem w czoło lub pobranie co najmniej trzech kropli krwi. Wiele europejskich opowieści ludowych mówi o rzucaniu żelaznym przedmiotem w wilkołaka, aby ten ujawnił swoją ludzką postać.

Zostanie wilkołakiem poprzez ugryzienie przez innego wilkołaka jest powszechne we współczesnej fikcji, ale rzadkie w legendach, w których ataki wilkołaków rzadko pozostawiały ofiarę przy życiu na tyle długo, aby mogła się przemienić.

Literatura i popkultura

Wilkołaki przez długi czas były tak popularnym tematem horrorów i gotyckich dzieł fikcji jak wampiry, oba błędnie uważane za wschodnioeuropejskie twory, szczególnie pod koniec XIX i na początku XX wieku. Przedstawienia niemal wyłącznie ukazują likantropię jako chorobę dziedziczną lub przenoszoną jak choroba zakaźna przez ugryzienie innego wilkołaka. Proces transmogryfikacji jest często przedstawiany w filmach i literaturze jako bolesny. Powstały wilk jest zazwyczaj przebiegły, ale bezlitosny i skłonny do zabijania i zjadania ludzi bez żalu, niezależnie od moralnego charakteru jego ludzkiego odpowiednika.

Postać, jaką przybiera wilkołak, nie zawsze jest postacią zwykłego wilka, ale często antropomorficzną lub w inny sposób większą i potężniejszą niż zwykły wilk. Wiele współczesnych wilkołaków jest rzekomo odpornych na obrażenia zadawane przez zwykłą broń, będąc wrażliwymi jedynie na srebrne przedmioty (zazwyczaj kulę lub ostrze). Ta negatywna reakcja na srebro jest czasami tak silna, że sam dotyk metalu na skórze wilkołaka powoduje oparzenia.

Ostatnio portrety wilkołaków przybrały bardziej przychylny obrót. Wraz ze wzrostem ekologizmu i innych ideałów powrotu do natury, wilkołak stał się postrzegany przez niektórych autorów jako reprezentacja ludzkości sprzymierzonej bliżej z naturą. Niektórzy autorzy odrzucają ideę, że wilkołak dominuje nad umysłem, kiedy się przemienia, i postulują, że wilcza forma może być „używana” do woli, a likantrop zachowuje ludzkie procesy myślowe i inteligencję.

Popularnym motywem w literaturze o wilkołakach jest metafora wilkołaka jako dwoistości ludzkiej natury; wilk jest czasem postrzegany jako dzikie zwierzę, które istnieje we wszystkich ludziach, ale jest trzymane w ryzach przez ludzki, racjonalny aspekt. Transformacje w pełni księżyca są symboliczne dla czasów, kiedy ludzie powracają do swoich pierwotnych korzeni. Czasami symbolika nie jest związana z naturą, zamiast tego reprezentuje ciemniejszą stronę ludzkości, którą niektórzy sugerują, że żyje w każdym, ale jest zwykle tłumiona przez społeczne ograniczenia i moralność.

Notatki

  1. The Oxford English Dictionary. (Oxford Press: Oxford, 1971, ISBN 019861117X).
  2. Franz Boas, Race, Language, and Culture (University of Chicago Press, 1982, ISBN 9780226062419), 512.
  3. Edith Hamilton, Mythology. (Back Bay Books, 1998, ISBN 0316341517).
  4. Mkhitar Gosh, The Fables of Mkhitar Gosh. (Nowy Jork, 1987, ISBN 0935102213).
  5. 5.0 5.1 5.2 Transformations (Time-Life Books, 1989, ISBN 0809463644).
  6. 6.0 6.1 Aaron Bennett, „So, You Want to be a Werewolf?”. Fate. 55(6), Issue 627, July 2002.
  7. Elliott O’Donnell, Werewolves. (Kessinger Publishing, 2003, ISBN 0766177521).
  8. Montague Summers, The Werewolf in Lore and Legend. (Dover Publications, 2003, ISBN 0486430901).
  • Baring-Gould, Sabine. The Book of Were-Wolves: Being an Account of a Terrible Superstition. Londyn: Smith, Elder, 1865. ISBN 0766183076
  • Boas, Franz. Rasa, język i kultura. University of Chicago Press, 1982. ISBN 9780226062419
  • Curran, Bob. Werewolves: A Field Guide to Shapeshifters, Lycanthropes, and Man-Beasts. New Page Books, 2009. ISBN 978-1601630896
  • Douglas, Adam. The Beast Within: A History of the Werewolf. London: Chapmans, 1992. ISBN 038072264X
  • Gosh, Mkhitar. The Fables of Mkhitar Gosh. Nowy Jork, 1987. ISBN 0935102213
  • Hamilton, Edith. Mythology. Back Bay Books, 1998. ISBN 0316341517
  • O’Donnell, Elliott. Werewolves. Kessinger Publishing, 2003. ISBN 0766177521
  • Prieur, Claude. Dialogue de la Lycanthropie: Ou transformation d’hommes en loups, vulgairement dits loups-garous, et si telle se peut faire. Louvain: J. Maes & P. Zangre. 1596.
  • Summers, Montague. The Werewolf in Lore and Legend. Dover Publications, 2003. ISBN 0486430901
  • Time-Life. Transformacje. Time-Life Books, 1989. ISBN 0809463644
  • Wolfeshusius, Johannes Fridericus. De Lycanthropia: An vere illi, ut fama est, luporum & aliarum bestiarum formis induantur. Problema philosophicum pro sententia Joan. Bodini … adversus dissentaneas aliquorum opiniones noviter assertum…. Leipzig: Typis Abrahami Lambergi. 1591.

All links retrieved August 18, 2020.

  • Varney, Allen. The New Improved Beast
  • werewolfpage.com

Credits

New World Encyclopedia writers and editors rewrote and completed the Wikipedia articlein accordance with New World Encyclopedia standards. Ten artykuł jest zgodny z warunkami licencji Creative Commons CC-by-sa 3.0 License (CC-by-sa), która może być używana i rozpowszechniana z odpowiednim przypisaniem. Uznanie autorstwa jest należne zgodnie z warunkami tej licencji, która może odnosić się zarówno do współpracowników New World Encyclopedia, jak i bezinteresownych wolontariuszy Wikimedia Foundation. Aby zacytować ten artykuł kliknij tutaj, by zapoznać się z listą akceptowalnych formatów cytowania.Historia wcześniejszego wkładu wikipedystów jest dostępna dla badaczy tutaj:

  • Historia wilkołaka

Historia tego artykułu od momentu zaimportowania go do New World Encyclopedia:

  • Historia „Wilkołaka”

Uwaga: Pewne ograniczenia mogą dotyczyć użycia pojedynczych obrazów, które są osobno licencjonowane.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *